Washington ve Tahran arasındaki gerilimi düşürmeyi ve nükleer müzakereleri canlandırmayı amaçlayan dolaylı görüşmeler, Umman’da bir kez daha sonuçsuz kaldı. Wall Street Journal’ın haberine göre, bu diplomatik çaba, taraflar arasındaki derin anlaşmazlıklar nedeniyle bir kez daha çıkmaza girdi.
ABD Başkanı Joe Biden yönetimi, Ortadoğu’daki gerilimi azaltma ve İran’ın hızla ilerleyen nükleer programı konusunda diplomatik bir zemin bulma arayışındayken, bu son başarısızlık Tahran’la ilişkilerdeki karmaşıklığı bir kez daha gözler önüne serdi.
Ne Oldu?
Umman’da gerçekleştirilen ve ABD heyetinde Beyaz Saray Ortadoğu Koordinatörü Brett McGurk ile ABD’nin İran Özel Temsilcisi Abram Paley‘nin yer aldığı dolaylı görüşmelerden bir anlaşma sağlanamadı. İran tarafını ise Dışişleri Bakan Yardımcısı Ali Bagheri Kani temsil etti. Her iki taraf da masadan bir mutabakata varamadan ayrıldı.
Neden Anlaşılamadı?
Wall Street Journal’a göre, görüşmelerin tıkanmasının temel nedeni İran’ın “aşırı talepleri” oldu. Tahran, nükleer anlaşma (Ortak Kapsamlı Eylem Planı – JCPOA) yeniden canlandırılmasa bile, belirli kişi ve kuruluşlara yönelik yaptırımların kaldırılmasını talep etti. İran tarafı, bu talebini Mayıs ayında yapılan sözde bir anlaşmaya dayandırdı.
Ancak Washington’ın duruşu netti: yaptırım muafiyetleri, ancak İran’ın nükleer taahhütlerine tam uyum sağlaması ve JCPOA’nın yeniden işler hale gelmesi durumunda mümkün olabilirdi. ABD’li yetkililer, nükleer anlaşmanın dışında kalan herhangi bir yaptırım hafifletme adımını kesin bir dille reddetti. Bu durum, iki ülke arasındaki temel farklılıkları ve güven eksikliğini bir kez daha ortaya koydu.
Esirler Meselesi ve Dondurulmuş Fonlar
Görüşmelerde öne çıkan bir diğer hassas konu ise İran’da tutuklu bulunan üç Amerikalı vatandaşın serbest bırakılmasıydı. ABD, bu insani meseleyi ayrı bir konu olarak ele alma niyetindeyken, İran tutukluların serbest bırakılmasını Güney Kore’de dondurulmuş yaklaşık 7 milyar dolarlık İran fonunun serbest bırakılması şartına bağladı. ABD, rehinelerle ilgili meselenin nükleer anlaşma müzakerelerinden bağımsız olduğunu vurgulayarak bu bağlantıyı kabul etmedi.
Resmi Açıklamalar ve Önceki Denemeler
İran Dışişleri Bakanı Hüseyin Emirabdullahiyan, 28 Mayıs’ta yaptığı açıklamada Umman’ın “anlaşmanın yeni bir versiyonu” için arabuluculuk yaptığını ve İran ile ABD arasında dolaylı mesaj alışverişi ile yaptırımların kaldırılmasına ilişkin görüşmelerin devam ettiğini belirtmişti. ABD Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Matthew Miller da dolaylı angajmanları doğrulamış ancak bu görüşmelerin “gerilimi düşürme ve caydırıcılık için fırsatlar yaratma” amacı taşıdığını kaydetmişti.
Bu, ABD ve İran arasındaki ilk dolaylı görüşme denemesi değildi. Wall Street Journal, Mayıs ayında Katar’da da benzer görüşmelerin yapıldığını ve onların da sonuçsuz kaldığını daha önce bildirmişti.
Nükleer Program Endişesi ve IAEA Ziyareti
Diplomatik başarısızlıklar, İran’ın nükleer programına ilişkin uluslararası endişelerin arttığı bir döneme denk geliyor. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) raporlarına göre İran, nükleer silah yapımında kullanılabilecek seviyeye yakın olan %60 saflıkta uranyum zenginleştirmeyi sürdürüyor. Bu durum, nükleer silahların yayılmasıyla ilgili ciddi kaygıları beraberinde getiriyor.
IAEA Genel Direktörü Rafael Grossi‘nin yakın zamanda Tahran’ı ziyaret ederek İranlı yetkililerle nükleer programla ilgili devam eden anlaşmazlıkları ve denetim sorunlarını görüşmesi bekleniyor. Umman’daki görüşmelerin sonuçsuz kalması, Grossi’nin ziyaretine yüklenen anlamı daha da artırıyor ve nükleer meselenin çözümüne yönelik baskıyı yükseltiyor.