Türkiye’nin Avrupa Birliği (AB) ile olan ticaret ilişkilerinde, AB’nin üçüncü ülkelerle imzaladığı Serbest Ticaret Anlaşmaları (STA) nedeniyle derinleşen bir endişe hâkim. Bu durum, mevcut Gümrük Birliği (GB) anlaşmasının günümüz küresel ticaret dinamiklerine uyumsuzluğunu bir kez daha gözler önüne seriyor ve Türk ihracatçıları için ciddi rekabet dezavantajları yaratıyor.
Ticaret Bakanlığı ve ihracatçı birliklerinden gelen açıklamalar, özellikle tekstil ve hazır giyim gibi kilit sektörlerdeki firmaların, AB’nin Vietnam, Meksika, Güney Kore ve Japonya gibi ülkelerle imzaladığı STA’lar karşısında yaşadığı sıkıntıları dile getiriyor. Temel sorun, Gümrük Birliği’nin güncellenmemesi ve Türkiye’nin AB’nin yeni STA’larına otomatik olarak dâhil edilmemesinden kaynaklanan asimetrik bir yapı.
Gümrük Birliği’nin Yarattığı Asimetri Nedir?
Türkiye, 1996 yılında yürürlüğe giren Gümrük Birliği anlaşması kapsamında, AB ile üçüncü ülkelere karşı ortak bir gümrük tarifesi uyguluyor. Bu, üçüncü ülkelerden gelen ürünlerin Türkiye’ye girişi için AB’nin belirlediği gümrük vergilerinin aynısının uygulandığı anlamına geliyor. Ancak madalyonun diğer yüzünde, AB’nin kendi inisiyatifiyle imzaladığı STA’lardan Türkiye doğrudan faydalanamıyor.
- AB’nin Kazanımı, Türkiye’nin Kaybı: AB, üçüncü bir ülkeyle STA imzaladığında, o ülke menşeli ürünler AB pazarına gümrüksüz veya çok düşük gümrük vergileriyle girebiliyor. Ancak Türkiye, aynı üçüncü ülkeye ürün ihraç etmek istediğinde, o ülkenin uyguladığı gümrük vergileriyle karşılaşıyor. Bu durum, Türk ürünlerinin maliyetini artırarak rekabet gücünü düşürüyor.
- Örnek Durum: AB’nin Vietnam ile imzaladığı STA sonrasında, Vietnam menşeli tekstil ürünleri AB pazarına düşük veya sıfır gümrükle girerken, Türkiye’nin Vietnam’a ihracatı yüksek gümrük vergilerine tabi olmaya devam ediyor. Bu da Türk ihracatçılarını hem AB pazarına karşı hem de doğrudan Vietnam pazarına erişimde dezavantajlı duruma düşürüyor.
Menşe Kuralları ve Karmaşıklık
Sorunun bir diğer önemli boyutu ise menşe kurallarında yatıyor. AB’nin STA imzaladığı ülkelerden gelen ürünler, AB menşeli girdi içerse bile gümrüksüz olarak AB pazarına girebiliyor. Ancak Türkiye’de üretilip, AB menşeli girdi kullanılarak üçüncü bir ülkeye ihraç edilmek istenen bir ürün, eğer Türkiye’nin o üçüncü ülkeyle bir STA’sı yoksa, vergiye tabi olabiliyor. Bu durum, Türkiye’yi, AB’nin STA’lı olduğu ülkelerin ürünleri için bir geçiş kapısı haline getirme riski taşıyor.
Türk ihracatçılar, bu karmaşık yapının özellikle üretimde AB’den ara malı veya hammadde kullanan sektörler için büyük sorun teşkil ettiğini belirtiyor. Ürünün son aşaması Türkiye’de tamamlansa bile, menşe kuralları nedeniyle üçüncü ülkelerde gümrük engeliyle karşılaşılması, Türkiye’nin tedarik zincirindeki rolünü zayıflatıyor.
Beklentiler ve Atılan Adımlar
Ticaret Bakanlığı, bu asimetrik yapıyı gidermek amacıyla uzun süredir AB nezdinde Gümrük Birliği’nin güncellenmesi çağrısında bulunuyor. Güncelleme sürecinin temel hedeflerinden biri, Türkiye’nin AB’nin yeni STA’larına otomatik olarak entegre edilmesini sağlamak ve mevcut çifte standartları ortadan kaldırmak.
İhracatçı birlikleri ve iş dünyası temsilcileri, Gümrük Birliği’nin kapsamının genişletilerek hizmetler ve kamu alımları gibi alanları da içerecek şekilde modernize edilmesinin önemini vurguluyor. Böyle bir güncelleme, Türk ekonomisine yeni pazarlar açarken, mevcut ticaret hacminin korunması ve artırılması için hayati bir adım olarak görülüyor.
Yetkililer, sorunun farkında olduklarını ve AB ile diplomatik kanallar üzerinden müzakerelerin devam ettiğini belirtiyor. Ancak AB tarafındaki siyasi irade eksikliği ve bazı üye ülkelerin direnişi, sürecin uzamasına neden oluyor. Türk sanayicisi ve ihracatçısı ise, bu belirsizliğin bir an önce giderilerek adil ve şeffaf bir ticaret ortamının sağlanmasını bekliyor.