Türkiye siyaseti, Cumhuriyet Halk Partisi’nin (CHP) 1915 Olayları’na dair yaptığı son açıklamayla birlikte, yüzyılı aşkın bir süredir devam eden tarihi tartışmayı yeniden odağına aldı. CHP Genel Başkanı Özgür Özel, 24 Nisan’da yaptığı açıklamada, 1915 olaylarını “Büyük Felaket” ve “katliam” olarak nitelendirerek, Ermenilerin yaşadığı acıyı açıkça dile getirdi. Bu çıkış, partinin geleneksel devlet söyleminden kısmi bir ayrışma olarak yorumlanırken, iktidar ve muhalefet partileri arasında hararetli bir tartışmayı da beraberinde getirdi.
Özel’in açıklaması, Ermeni Patrikliği’nin 2023 yılında yayımladığı bir taziye mesajına atıfta bulunarak, “Büyük Felaket nedeniyle yaşanan acıların kalplerde tazeliğini koruduğunu” ifade etti ve “Ermeni vatandaşlarımızın acılarını paylaştığımızı ve bu acıları tüm kalbimizle hissedip, gelecekte bu tür felaketlerin bir daha yaşanmaması için tüm gücümüzle çalışacağımızı” vurguladı. Bu söylem, Türkiye’nin resmi tezinde yer alan “karşılıklı acılar” vurgusuna karşın, doğrudan Ermeni halkının yaşadığı trajediyi kabullenme yönünde atılmış önemli bir adım olarak değerlendirildi.
Türkiye’deki Siyasi Partilerin 1915 Olaylarına Bakışı
1915 Olayları, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan bu yana ülke içinde ve dışında ciddi tartışmalara yol açmış, uluslararası alanda soykırım iddiaları ve Türkiye’nin bu iddialara karşı duruşu ekseninde şekillenmiştir. Türkiye’nin siyasi yelpazesinde bu konuda farklı görüşler mevcuttur:
Cumhuriyet Halk Partisi (CHP)
- Geçmiş Pozisyon: CHP, kuruluşundan bu yana ulus devletin kurucu partisi olarak, 1915 Olayları’nı “tehcir” (zorunlu göç) kapsamında değerlendiren resmi devlet tezine büyük ölçüde sadık kalmıştır. “Soykırım” iddialarını reddetmiş ve bu konudaki uluslararası baskıları Türkiye’nin egemenliğine müdahale olarak görmüştür.
- Mevcut Pozisyon: Özgür Özel’in “Büyük Felaket” ve “katliam” ifadeleri, partinin bu konudaki dilinde önemli bir değişime işaret etmektedir. Bu değişim, partinin daha kapsayıcı ve geçmişle yüzleşmeye açık bir profil çizme arayışının bir parçası olarak yorumlanmaktadır. Ancak “soykırım” kelimesinden kaçınılması, hala resmi tezin temel çizgilerinden tamamen sapılmadığını göstermektedir.
Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP)
- Pozisyon: AKP iktidarları döneminde de Türkiye’nin resmi tezi savunulmuş, “soykırım” iddiaları reddedilmiştir. Ancak AKP, bu konuda daha diyalogcu bir yaklaşım sergilemeye çalışmıştır. Özellikle Recep Tayyip Erdoğan’ın Başbakanlığı döneminde, Ermenistan ile ilişkilerin normalleşmesi ve ortak tarih komisyonlarının kurulması gibi öneriler dile getirilmiştir. Erdoğan, 2014 yılında yaptığı açıklamada, 1915 olaylarında hayatını kaybeden Ermenilerin torunlarına taziye dileklerini iletmiş, bu olayları “ortak acımız” olarak nitelendirmiştir. AKP, arşivlerin açılması ve tarihçilerin bu konuyu araştırması gerektiğini savunmaktadır.
Milliyetçi Hareket Partisi (MHP)
- Pozisyon: MHP, 1915 Olayları’na ilişkin “soykırım” iddialarını en sert dille reddeden partilerin başında gelmektedir. Bu iddiaları “iftira” ve “Türk milletine karşı haksız bir suçlama” olarak nitelendirir. MHP lideri Devlet Bahçeli, CHP’nin son açıklamasını eleştirerek, tarihi gerçeklerin tahrif edildiğini ve Türkiye’nin çıkarlarına aykırı hareket edildiğini belirtmiştir. MHP’ye göre, olaylar Birinci Dünya Savaşı koşullarında yaşanmış, karşılıklı çatışmalar ve zorunlu göçler nedeniyle hem Ermeni hem de Türk halkları büyük kayıplar vermiştir.
1915 Olaylarının Tarihsel Arka Planı ve Uluslararası Boyutu
1915 Olayları, Osmanlı İmparatorluğu’nun dağılma döneminde, Birinci Dünya Savaşı sırasında yaşanmıştır. Dönemin İttihat ve Terakki Hükümeti, Doğu Anadolu’da yaşayan Ermenilerin Rus ordusuyla iş birliği yaptığı endişesiyle, Ermenilerin bir kısmını Suriye bölgesine zorunlu göçe (tehcir) tabi tutmuştur. Bu göç sırasında açlık, hastalık, saldırılar ve çatışmalar nedeniyle çok sayıda Ermeni hayatını kaybetmiştir. Ermeni kaynakları bu sayıyı 1,5 milyona kadar çıkarırken, Türk kaynakları bu rakamın çok daha düşük olduğunu ve ölümlerin savaş koşulları, hastalık ve karşılıklı çatışmalar nedeniyle gerçekleştiğini belirtmektedir.
Uluslararası alanda, başta ABD, Fransa, Almanya ve Hollanda gibi birçok ülke parlamentosu 1915 Olayları’nı “soykırım” olarak tanımıştır. Avrupa Birliği ve Avrupa Parlamentosu da Türkiye’yi bu konuda geçmişiyle yüzleşmeye çağırmaktadır. Türkiye ise “soykırım” terimini reddetmekte, olayların uluslararası hukukta tanımlanan soykırım kriterlerini karşılamadığını ve karşılıklı acıların yaşandığı bir dönem olduğunu vurgulamaktadır. Türkiye, bu konunun tarihçiler tarafından ortak komisyonlar aracılığıyla araştırılması gerektiğini savunmaktadır.
CHP’nin son açıklaması, iç siyasette yeni bir tartışma alanı açarken, Türkiye’nin geçmişiyle yüzleşme ve uluslararası ilişkilerdeki imajı açısından da önemli bir dönüm noktası olabilir. Ancak bu açıklamanın, hem parti içi hem de diğer siyasi partiler nezdinde yaratacağı etkiler ve uzun vadeli sonuçları, önümüzdeki dönemde daha net ortaya çıkacaktır.